Khi nền kinh tế phát triển, các Doanh nghiệp các ngành nghề ra đời ngày càng nhiều và áp lực cạnh tranh ngày càng cao. Để đứng vững & phát triển trên thương trường là điều rất khó khăn, đòi hỏi Doanh nghiệp phải cật lực đấu tranh sinh tồn. Lẽ đương nhiên là những Doanh nghiệp nào có tiềm lực mạnh về nhân sự, kỹ thuật, công nghệ, tổ chức & có chiến lược phát triển Doanh nghiệp mình một cách chuyên nghiệp và bài bản thì sẽ có cơ mai tồn tại và phát triển mạnh thêm, còn ngược lại, sẽ bị đào thải dưới áp lực của cơ chế thị trường khắc nghiệt. Kinh tế Việt Nam ngày càng phát triển, càng gia nhập sâu vào nền kinh tế thế giới thì cơ hội cũng như thử thách cho các Doanh nghiệp Việt Nam vẫn còn đang ở phía trước.
Hiện nay theo thống kê, số doanh nghiệp vừa và nhỏ hiện chiếm khoảng 95% số Doanh nghiệp tại Việt Nam, đây là những Doanh nghiệp gặp rất nhiều khó khăn khi đi vào kinh doanh, đặc biệt là trong đợt khủng hoảng tài chính thế giới vừa qua. Phía trước họ, chỉ có hai con đường, một là giải thể/phá sản, hai là tái cơ cấu, tăng cường “chất” cho Doanh nghiệp của mình để tồn tại & phát triển. Thực tế cho thấy các Doanh nghiệp vừa và nhỏ Việt Nam hiện nay đang thiếu vốn, thiếu nguồn lực về kỹ thuật và công nghệ hiện đại giúp giảm chi phí, thiếu thị trường, đầu ra…, để tồn tại họ phải giải quyết các vấn đề đó. Các hoạt động M&A (mua bán & sát nhập Doanh nghiệp) được xem là một trong những giải pháp quan trọng cho vấn đề trên.
Hiện tại, một số quan niệm vẫn còn cho rằng, M&A là mua đứt bán đoạn cả Doanh nghiệp, M&A không những thế mà nó còn là các hoạt động tập trung dưới dạng đầu tư gián tiếp, mua cổ phần. Bài viết này không đi sâu phân tích tình hình thị trường M&A của Việt Nam trong thời gian vừa qua, cũng như không tập trung nêu lên những khái niệm, những kinh nghiệm từ thị trường M&A nước ngoài mà chỉ muốn tập trung nhìn lại những tồn tại trong thị trường này, những điều cần lưu ý cho cơ quan quản lý nhằm làm cho thị trường M&A của Việt Nam ngày càng lớn mạnh hơn.
Cơ hội cho các bên
Trên đường phát triển của mình, những Doanh nghiệp nhỏ thường tìm những Đối tác lớn hay đối tác nước ngoài (hay thường gọi là Đối tác chiến lược) đi cùng, họ sẽ giúp cho Doanh nghiệp về vốn, về kinh nghiệm, về thị trường. Ngược lại những Doanh nghiệp lớn hay những Đối tác nước ngoài muốn xâm nhập vào những ngành nghề mới, những thị trường mới mà mình chưa có kinh nghiệm mà muốn rút ngắn thời gian xây dựng thì M&A là cách ngắn nhất. Nhà đầu tư nước ngoài hiện nay cũng đã bắt đầu triển khai mạnh các hoạt động M&A khi Việt Nam đã bắt đầu mở cửa các lĩnh vực dịch vụ như viễn thông, ngân hàng và tài chính theo cam kết gia nhập WTO, trước đó họ chỉ tham gia đầu tư hầu như ở lĩnh vực FDI.Như vậy, chúng ta có thể thấy rằng tiềm năng về một thị trường M&A tại Việt Nam là rất lớn và sẽ diễn ra thật sự sôi động trong những năm sắp tới, đây là cơ hội cho tất cả các bên, bao gồm: bên mua, bên bán, bên tư vấn và cả nhà nước.
Những tồn tại hiện nay
Thị trường M&A tại Việt Nam hiện còn rất non trẻ, chúng ta có thể thấy như sau:1. Các doanh nghiệp tại Việt Nam đang trên đường phát triển hoặc đang gặp khó khăn rất mong muốn tìm một Đối tác nước ngoài để mời vào làm “Đối tác chiến lược” nhằm giúp cho họ vốn, kinh nghiệm… để phát triển Doanh nghiệp. Tuy nhiên do chưa có kinh nghiệm thương lượng, chưa tìm hiểu rõ Đối tác có thể giúp mình được những gì, những cam kết của Đối tác có cơ sở hay không? … Những trường hợp thực tế cho thấy khi Doanh nghiệp tìm ra được đối tác thì xảy ra một số tình huống:
a. Đối tác này chỉ là một tay “Đầu tư tài chính’ có hạng, nghĩa là chỉ tham gia mua cổ phần của Doanh nghiệp trong một thời gian nào đó rồi bán lại cho người khác mà thực sự không quan tâm nhiều đến mong muốn được hỗ trợ của Doanh nghiệp. Sau một thời gian, đối tác này bán lại cổ phần rồi thu khoảng chênh lệch, Doanh nghiệp không được hưởng lợi ích hoặc rất ít từ Đối tác này.
b. Khi cần Đối tác, các Doanh nghiệp Việt Nam đôi khi lại đánh giá giá trị của mình quá thấp, hoặc rất nhiều trường hợp lại đánh giá cao đến mức “trên trời” mà không có cơ sở thuyết phục.
c. Khi định giá giá trị Doanh nghiệp, các Doanh nghiệp Việt Nam hầu hết còn lúng túng, không thể hiện tính minh bạch, công khai trong công tác tài chính, không giới thiệu được tiềm năng của Doanh nghiệp của mình để Đối tác đánh giá đúng thực chất.
d. Những bất đồng về văn hóa, phong cách kinh doanh, những cách hiểu sai lệch về ngôn ngữ … làm cho các bên hiểu lầm và không hài lòng về nhau, dẫn đến việc hợp tác không được lâu dài.
2. Bên mua khi tìm ra được đối tác định góp vốn vào thì gặp một số trở ngại về mặt pháp lý, tính minh bạch về tài sản, tài chính của bên bán, hoặc thậm chí nội bộ của bên bán vẫn chưa thống nhất với nhau về việc chọn Đối tác và giá bán.
3. Khung pháp lý của Việt Nam mặc dù đã được cải thiện rất nhiều trong những năm vừa qua những vẫn chưa hoàn thiện. Thực chất luật thường đi sau cuộc sống, tuy nhiên chúng ta có thể rút ngắn thời gian này bằng cách tham khảo và học hỏi ở những nước phát triển, nơi có thị trường M&A phát triển cao.
Hiện nay, Luật Doanh Nghiệp là văn bản pháp lý duy nhất điều chỉnh cả loại hình công ty trong nước và các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài tại Việt Nam thực hiện các giao dịch M&A.
· Khi mua bán và sáp nhập Doanh nghiệp, thì ngoài những tài sản hữu hình và vô hình thuộc về bên mua thì có một loại tài sản vô hình rất quan trọng khác là tài sản con người. Hiện tại, Bộ Luật Lao Động chỉ có một điều khoản quy định về việc bàn giao người lao động liên quan đến các giao dịch M&A (Điều 66). Điều này qui định rất chung chung và khá hạn chế dưới góc độ người sử dụng lao động.
· Tiếp theo là vấn đề qui định về trách nhiệm và quyền lợi của những khoảng nợ, trách nhiệm thanh toán của người đi mua và Doanh nghiệp bán. Hiện tại theo Qui định, khi mua lại một doanh nghiệp thì bên mua phải chịu hoàn toàn mọi vấn đề liên quan đến pháp nhân của doanh nghiệp đấy. Những khoản nợ, những rủi ro trong hoạt động thương mại và cả những vấn đề liên quan đến pháp lý của doanh nghiệp bán khi chuyển nhượng cho bên mua thì bên mua phải chịu toàn bộ. Như vậy, nếu trong trường hợp bên mua và bên bán thỏa thuận được với nhau về những khoản nợ và những trách nhiệm thanh toán đó thì lại không có hướng dẫn rõ ràng để áp dụng trong thực tế.
· Điểm thứ ba là về vấn đề qui định về định nghĩa Doanh nghiệp Việt Nam, Doanh nghiệp nước ngoài đặt trụ sở tại Việt nam, có quốc tịch Việt Nam, như vậy có được xem là Doanh nghiệp Việt Nam hay không, hay Doanh nghiệp có 1% vốn nước ngoài có được xem là Doanh nghiệp Việt Nam, hay hiện nay qui định về mức độ sở hữu tối đa của nước ngoài trong một Doanh nghiệp trong nước thì sau khi đã sở hữu hết tỷ lệ cho phép (được gọi là room) thì Doanh nghiệp nước ngoài này lập một Doanh nghiệp Việt Nam khác đầu tư vào, như vậy có vi phạm?
Ngoài ra hiện nay, ngoài cơ chế đấu giá thông thường khi cổ phần hóa các Doanh nghiệp Nhà nước, nhằm thu hút thêm Nhà đầu tư nước ngoài tham gia vào Doanh nghiệp, thì phương thức bán thỏa thuận cổ phần có tạo điều kiện cho nhà Đầu tư nước ngoài tận dụng đàm phán mua cổ phần với giá rẻ đi kèm với sở hữu một lượng lớn cổ phần tại những Doanh nghiệp này? Thực tế đã có trường hợp nhà Đầu tư nước ngoài mượn tay nhà đầu tư nội để đàm phán mua cổ phần với nhiều ưu đãi hơn. Điều này sẽ rất nguy hiểm nếu thông qua hình thức mua - bán như vậy, cơ quan quản lý không thể nắm bắt được chính xác những thương vụ và tỷ lệ vốn đầu tư gián tiếp để có đối sách phù hợp. · Điểm thứ tư về hình thức góp vốn, các nhà đầu tư có thể góp vốn vào một Doanh nghiệp bằng rất nhiều hình thức như tiền mặt (VND, USD hay các ngoại tệ khác), vàng, đá quý, tài sản bằng công nghệ, phát minh, sáng chế … cũng cần thiết phải qui định đồng nhất & rõ ràng.
· Điểm cuối cùng là về thuế thu nhập doanh nghiệp, hiện nay những doanh nghiệp mua sẽ phải gánh chịu phần thuế thu nhập từ doanh nghiệp bán trong khi phần lợi nhuận thu được từ việc mua này chưa được thu... đây là những bất cập cần phải sửa đổi sớm.
4. Như đã đề cập ở trên, M&A được gọi là một thị trường, mà đã là thị trường thì cần có các bên tham gia thị trường là bên mua, bên bán, bên môi giới, tư vấn, hàng hóa, giá cả hàng hóa, và cơ quan quản lý để đảm bảo việc giao dịch được diễn ra công bằng, khách quan và minh bạch. Vai trò của các bên tham gia là cực kỳ quan trọng trong việc hình thành nên một thị trường vận hành ổn định và chuyên nghiệp; trong các Bên tham gia thị trường, bên trung gian tư vấn và môi giới chiếm vị trí không thể thiếu đối với những thị trường đặc biệt mới mẻ như tại Việt Nam. Thời gian vừa qua, các Công ty chuyên về tư vấn Môi giới M&A cũng đã bắt đầu hình thành và hoạt động, như công ty Del Partners, liên doanh giữa Del Partners và Audon Partners, Tiger Invest... Các công ty chứng khoán với vai trò chức năng Môi giới và tư vấn tài chính Doanh nghiệp là những đơn vị có lợi thế nhất trong mảng M&A này, điển hình như SSI, ACBS, VCBS … , với những mục tiêu sẽ trở thành mô hình Ngân hàng đầu tư hàng đầu tại Việt Nam. Tuy nhiên, đối với Việt Nam, loại hình M&A, Ngân hàng đầu tư là hoàn toàn mới mẻ, do đó trình độ nhân lực và kinh nghiệm của các bên tư vấn này vẫn còn có hạn chế nhất định, số Công ty thật sự chuyên nghiệp & có kinh nghiệm trong mảng M&A này vẫn không đủ cho tương lai.
5. Trong M&A, việc hợp nhất các Doanh nghiệp cùng ngành hoặc theo ngành dọc (nghĩa là một Doanh nghiệp hợp nhất với các Doanh nghiệp cung cấp nguyên vật liệu và/hoặc các Doanh nghiệp phân phối) tạo nên một Doanh nghiệp với qui mô hoạt động lớn hơn và hiệu quả hơn, đó là điều không phải bàn cãi. Tuy nhiên, nếu Doanh nghiệp này đủ lớn để tạo nên vị trí độc tôn, độc quyền trên thị trường thì điều này cần phải lưu ý thật cẩn trọng. Hiện chúng ta vẫn còn đang thiếu những qui định chi tiết và rõ ràng về vấn đề này, đặc biệt cho các cổ đông có yếu tố nước ngoài đã có đề cập ở trên.
Giải pháp nào?
Khi gia nhập WTO thì độ mở cửa sẽ lớn hơn nhiều, và sẽ không có gì ngạc nhiên nếu trong thời gian tới đây, các Doanh nghiệp lớn sẽ tiến hành mua lại những Doanh nghiệp nhỏ lẻ, làm ăn không hiệu quả, qua đó khuyến trương hoạt động kinh doanh của mình. Đối với nhà đầu tư nước ngoài, họ sẽ có cơ hội thâm nhập sâu hơn vào nền kinh tế Việt Nam được xem là rất tiềm năng trong tương lai gần, đặc biệt ở các nhóm ngành tài chính, ngân hàng, dịch vụ phân phối, bán lẻ, bất động sản, xây dựng mà trước đó họ không thể hoặc mất rất nhiều thời gian để tạo dựng được tại Việt Nam.Nguyên tắc của người làm chính sách là phải thỏa mãn được cả hai yếu tố, đó là phải tạo ra được sự hấp dẫn của thị trường M&A nhằm khuyến khích đầu tư, tạo cơ hội cho những Doanh nghiệp làm ăn hiệu quả phát triển, tạo năng suất cao, góp phần phát triển kinh tế đất nước, khuyến khích và thu hút đầu tư nước ngoài vào những lĩnh vực mà chúng ta đã có cam kết khi gia nhập WTO, mặt khác phải kiểm soát được và hướng thị trường M&A đi theo ý muốn của mình. Để làm được việc đó, thiết nghĩ các cơ quan quản lý phải giải quyết được những tồn tại hiện nay đã nêu ở trên. Cụ thể như sau:
1. Tăng tính cạnh tranh của thị trường M&A bằng cách tăng nhu cầu nội tại của thị trường theo hai hướng bên mua và bên bán. Nhà nước tạo cơ hội công bằng về mặt cạnh tranh bình đẳng cho mọi thành phần Doanh nghiệp, từng bước bắt buộc minh bạch hóa trong hoạt động kinh doanh của Doanh nghiệp.
2. Từng bước hoàn thiện khung pháp lý cho hoạt động M&A, người viết thiết nghĩ chúng ta nên xây dựng cho hoạt động M&A một khung pháp lý riêng biệt vì hoạt động này có liên quan đến rất nhiều vấn đề như xác định & định giá Doanh nghiệp (Due Diligence), giải quyết các vấn đề về tài chính, tài sản hữu hình, vô hình, nợ, các trách nhiệm thanh toán khác trong các trường hợp, lao động, cổ phần, cổ phiếu của các bên liên quan, thuế, luật áp dụng cho pháp nhân mới trong các trường hợp … Khung pháp lý này sẽ tạo điều kiện thuận lợi hơn để các bên tham gia xác lập giao dịch, địa vị của bên mua, bên bán, khía cạnh pháp lý sau khi kết thúc giao dịch mua bán.
3. Nguồn nhân lực có kiến thức và kinh nghiệm thực tiễn cho hoạt động M&A là cực kỳ quan trọng, nguồn nhân lực này nằm ở cả bốn bên, bên mua, bên bán, bên tư vấn, môi giới và cả cơ quan quản lý nhà nước. Trước mắt nên ưu tiên tận dụng nguồn nhân lực có kiến thức và kinh nghiệm từ nước ngoài về, tạo điều kiện cho họ thâm nhập vào thực tiễn hoạt động của các Doanh nghiệp tại Việt Nam để hiễu rõ hơn và có cơ sở để có thể định giá, và tư vấn một cách chính xác và khách quan. Thực chất các hoạt động M&A cho từng Doanh nghiệp sẽ có từng đội ngũ chuyên viên đánh giá khác nhau như về kỹ thuật, máy móc, công nghệ, chuyên viên về tài chính, về marketing, thương hiệu, pháp lý… Các cơ quan quản lý phải xem trọng vấn đề này nếu muốn thị trường M&A tại Việt Nam phát triển chuyên nghiệp, đi vào hoạt động trong khuôn khổ.
4. Có sự hỗ trợ nhất định của cơ quan quản lý nhà nước cho Doanh nghiệp khi họ cần một Đối tác, đặc biệt là đối tác nước ngoài làm Đối tác chiến lược. Sự hỗ trợ đó bao gồm:
a. Thông qua các cơ quan ngoại giao ở nước ngoài, các tổ chức kinh tế đánh giá khía cạnh pháp lý, tiềm lực của đối tác, chiến lược của họ là gì? có phù hợp với Doanh nghiệp không?
b. Có thể giúp Doanh nghiệp thông qua các Hiệp hội ngành, nghề nghiệp để đánh giá chính xác khả năng và tiềm năng của Doanh nghiệp đang bán.
c. Tư vấn cho Doanh nghiệp các bước thực hiện, đặc biệt là về khía cạnh pháp lý và quản lý nhà nước để đảm bảo thực hiện nhanh chóng và hiệu quả cho cả bên mua và bên bán.
5. Thông tin trong hoạt động M&A cực kỳ quan trọng cho cả bên bán và bên mua. Với vai trò của mình, các cơ quan quản lý nhà nước phải có trách nhiệm đảm bảo thông tin cho cả hai Bên được minh bạch và công khai nhằm giảm tối đa thiệt hại có thể có cho cả hai Bên, trên cơ sở đó tạo nên uy tín và niềm tin cho các giao dịch sau này và là nền tảng để thị trường M&A phát triển bền vững.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét