Khoảng vài năm trở lại đây, khi mà chính phủ luôn cố gắng phấn đấu phát triển nền kinh tế với tốc độ tăng trưởng GDP tương đối cao thì luôn xảy ra tình trạng tăng trưởng tín dụng nóng, sau đó là lạm phát (hoặc nguy cơ lạm phát), rồi hạn chế hoặc dừng hẳn tăng trưởng tín dụng, hút tiền từ lưu thông về thì thanh khoản của hệ thống Ngân hàng lại căng thẳng, người dân lại càng hoang mang cho những khoản tiền gửi tiết kiệm của mình.
Trở lại với năm 2009, cùng với chính sách kích cầu sau khủng hoảng kinh tế, cho đến thời điểm này – cuối tháng 12/2009 - tăng trưởng tín dụng đã đạt mức 37,7% (thống kê của Ngân hàng Nhà Nước), lạm phát có dấu hiện gia tăng do sự hấp thụ nguồn vốn của nền kinh tế vẫn còn yếu kém. Thực thi chính sách tiền tệ, hạn chế lạm phát quay trở lại, Ngân hàng Nhà nước đã điều chỉnh tăng lãi suất cơ bản từ 7%/năm lên 8%/năm. Theo đó lãi suất huy động bị khống chế không quá 10.5%/năm và lãi suất cho vay không quá 12%/năm. Tuy nhiên trên thực tế, lãi suất huy động trên hầu hết các kỳ hạn của các Ngân hàng đều đã đạt trên 10,49%, đường “cong” lãi suất đã trở thành đường “thẳng”, các Ngân hàng lớn đã tạm ngưng cho vay, các khoản vay hiện hữu đã bị điều chỉnh lãi suất theo hướng tăng, thậm chí Ngân hàng đã tiến hành chọn lọc khách hàng vay, ưu tiên những khách hàng đã có uy tín và chấp nhận lãi suất cao. Lãi suất liên Ngân hàng cũng tiếp tục phi mã, có lúc đạt đến 28%-30%. Điều này cho thấy tình hình thanh khoản của hệ thống Ngân hàng hiện nay có dấu hiệu tiếp tục lại quay trở lại thời kỳ của năm trước và là một bài toán cực kỳ nan giải.
Nguyên nhân nào?
Các tác nhân khách quan làm hạn chế dòng tiền vào
· Chu kỳ kinh doanh là một tác nhân quan trọng. Theo thời vụ ở những tháng cuối năm phát sinh nhu cầu nguồn tiền lớn để các Doanh nghiệp đẩy mạnh hoạt động kinh doanh, quyết toán công nợ cho những Doanh nghiệp khác, chi trả lương thưởng cho cán bộ nhân viên, thực hiện cam kết giải ngân cho các Đối tác, giải quyết hàng tồn kho, nhập khẩu hàng hóa... tạo nên một chu kỳ căn thẳng nguồn vốn vào những tháng cuối năm. Năm nay, lại đặc biệt hơn khi mà Ngân hàng hạn chế cho vay vào thời điểm này nên có thể có một nguyên nhân tâm lý khác đó là việc gâm giữ tiền mặt cũng như chậm thanh toán các khoản nợ đến hoặc sắp đến hạn, chấp nhận trễ hạn để tận dụng nguồn vốn vay. Điều này làm cho dòng tiền quay trở lại Ngân hàng không cao mặc dù lãi suất tiếp tục tăng nóng.
· Chính sách hỗ trợ lãi suất 4% của chính phủ đã đến hạn, điều này cũng có thể là một nguyên nhân. Các Doanh nghiệp dùng nguồn vốn hỗ trợ ngắn hạn này đầu tư vào những hạng mục dài hạn hơn để sản xuất kinh doanh nên khi đến hạn, họ phải lo nguồn khác để thanh toán cho Ngân hàng. Điều này làm cho vòng quay tiền trở về Ngân hàng có độ trễ và hệ thống Ngân hàng bị ảnh hưởng nhất định.
Các tác nhân chủ quan của Ngân hàng làm tăng rủi ro thanh khoản
· Cơ cấu khách hàng và chất lượng tín dụng kém, Ngân hàng tập trung tín dụng vào một số khách hàng lớn hoặc tỷ trọng tín dụng cho một ngành, một địa phương nào đó chiếm phần lớn trong tổng dư nợ hoặc trong tổng huy động có một khách hàng chiếm tỷ trọng lớn, đến khi họ rút một cách bất ngờ thì dẫn đến rủi ro thanh khoản.
· Rủi ro về kỳ hạn tín dụng, đó là khi hiện nay Ngân hàng chỉ huy động được vốn ngắn hạn nhưng lại đi cho vay trung và dài hạn làm mất cân đối về kỳ hạn giữa tài sản nợ và tài sản có của Ngân hàng.
· Rủi ro lãi suất và khe hở lãi suất, thực tế hiện nay cho thấy khi tình hình lãi suất tăng nóng, lãi suất huy động được điều chỉnh tăng hàng ngày, thậm chí hàng giờ, khách hàng luôn chọn kỳ hạn ngắn để gửi tiền; tuy nhiên lãi suất đầu ra (cho vay) lại cần có một độ trễ nhất định để điều chỉnh tăng lên tương ứng. Thông thường trong các Hợp đồng tín dụng, lãi suất được điều chỉnh 3 tháng một lần, điều này làm cho sự chênh lệch lãi suất đầu vào đầu ra bị thu hẹp đáng kể, ảnh hưởng lớn đến hiệu quả hoạt động kinh doanh của Ngân hàng. Mặt khác khi lãi suất tăng nóng, khách hàng gửi ngắn hạn có xu hướng rút tiền nhanh, chọn nơi nào có lãi suất cao nhất để gửi trong khi đó khách hàng vay thường chấp nhận lãi quá hạn để tiếp tục vay vì nếu trả đúng hạn, vay mới thì lãi suất sẽ cao hơn mà chưa chắc lại được vay lại. Điều này cũng tạo ra một rủi ro lớn về tính thanh khoản của Ngân hàng.
· Rủi ro mất cân đối trong cơ cấu tài sản, điều này xuất phát hầu hết từ áp lực lợi nhuận ngắn hạn của cổ đông lên Ban điều hành mà quên mất những nguyên tắc trong quản trị tài sản nợ và tài sản có. Trong danh mục tài sản của mình, Ngân hàng có phần đầu tư vào cổ phiếu và trái phiếu, trong đó quan trọng nhất là trái phiếu chính phủ và/hoặc tín phiếu kho bạc. Trái phiếu chính phủ/tín phiếu kho bạc mặc dù lãi suất không hấp dẫn nhưng nó lại là một nguồn cực kỳ quan trọng cho Ngân hàng để nhận chiết khấu từ Ngân hàng Nhà nước một khi thanh khoản có vấn đề. Điều này, bất cứ Ngân hàng nào, đặc biệt là Ngân hàng nhỏ, đều hiểu nhưng với tiềm lực tài chính yếu thì khó có thể cạnh tranh với các Ngân hàng lớn hơn trong việc đấu thầu các loại tài sản trên.
· Rủi ro từ tính lỏng của tài sản (Asset liquidity: là đặt tính của tài sản có thể chuyển nhanh sang tiền mặt) không ổn định, Một tổ chức tài chính (ngân hàng) có thể mất khả năng thanh khoản nếu chỉ số tín nhiệm tín dụng của tổ chức này giảm sút, tổ chức này đối mặt với tình trạng lượng tiền ra ồ ạt không dự kiến được trước hay một sự kiện nào đó khiến cho các đối tác không muốn giao dịch hoặc cho vay đối với tổ chức đó. Tổ chức này cũng đối mặt với rủi ro thanh khoản nếu thị trường hoạt động của tổ chức này có nguy cơ mất khả năng thanh khoản. Rủi ro thanh khoản thường đi kèm với nhiều rủi ro khác. Nếu một đối tác vay tiền của ngân hàng có nguy cơ vỡ nợ thì ngân hàng sẽ phải huy động tiền từ những nguồn khác để thanh toán khoản đi vay của ngân hàng, bù đắp vào chi trả này. Nếu ngân hàng không có khả năng huy động tiền từ các nguồn khác để thanh toán khoản nợ thì chính ngân hàng này cũng phải đối mặt với rủi ro vỡ nợ. Như vậy, rủi ro thanh khoản gắn liền với rủi ro tín dụng.
Rủi ro thanh khoản là một loại rủi ro quan trọng bậc nhất đối với một tổ chức kinh tế, đặc biệt là đối với các tổ chức tài chính. Có rất nhều trường hợp trong thực tế, một tổ chức kinh tế có tài sản rất nhiều, nợ rất ít nhưng hoàn toàn có thể phá sản do yếu tố rủi ro thanh khoản này khi “tính lỏng” của tài sản không bù đắp nổi khả năng thanh toán trong thời điểm đó. Ở mức nhẹ hơn, rủi ro này có thể gây nên khó khăn hoặc đình trệ hoạt động kinh doanh của tổ chức đó trong một thời điểm cụ thể.
Giải pháp nào?
Đối với hệ thống Ngân hàng thương mại
1. Cân đối cơ cấu và tỷ trọng tài sản nợ, tài sản có cho phù hợp với năng lực
Việc làm này là cực kỳ quan trọng trong việc giữ vững thanh khoản cho Ngân hàng.
· Thực hiện cơ cấu huy động và cho vay, đặt ra một tỷ lệ phù hợp về huy động ngắn hạn, cho vay trung và dài hạn, điều chỉnh tỷ lệ huy động từ dân cư và từ các tổ chức kinh tế (thị trường 1) và tỷ lệ tham gia thị trường liên Ngân hàng (thị trường 2).
· Xem xét ưu tiên phát hành các giấy tờ có giá cho nghiệp vụ huy động vì các loại giấy tờ này đảm bảo cho Ngân hàng có nguồn vốn ổn định, không biến động thường xuyên như tiền gửi thông thường.
· Hạn chế cho vay tập trung vào một số khách hàng lớn, hạn chế tín dụng vào một số ngành nghề hay địa phương cụ thể, đa dạng khách hàng và ngành nghề để tối ưu hóa và hạn chế rủi ro danh mục cho vay. Hạn chế cho vay vào những lĩnh vực có độ rủi ro và có tính đầu cơ cao như chứng khoán, bất động sản.
· Nghiêm túc thực hiện các Qui định về dự trữ bắt buộc và dự trữ thanh khoản của Ngân hàng Nhà nước.
· Ưu tiên đầu tư vào các tài sản dễ dàng chuyển đổi thành tiền mặt một cách nhanh chóng nhưng vẫn đảm bảo có hiệu quả kinh doanh.
2. Thực hiện việc quản lý tốt chất lượng tín dụng, kỳ hạn tín dụng, rủi ro lãi suất và khe hở lãi suất:
· Giảm tối thiểu tỷ lệ nợ xấu, nợ quá hạn, có kế hoạch tìm hiểu khách hàng và dự trù cho những tình huống xấu nhất.
· Cần thiết đưa ra một tỷ lệ nhất định về việc lấy nguồn huy động ngắn hạn để cho vay trung và dài hạn phù hợp với từng Ngân hàng, từng thời kỳ, tránh tỷ lệ quá cao dẫn đến mất an toàn thanh khoản.
· Có những sản phẩm, dịch vụ phù hợp cho từng loại khách hàng nhằm giữ chân khách hàng cũ và tránh tình trạng rút tiết kiệm trước hạn gây khó khăn cho việc cân đối kỳ hạn huy động và cho vay.
· Ngày càng hoàn thiện các Qui chế, qui trình để giải quyết một cách khoa học và hiệu quả bài toán cân đối kỳ hạn, hạn chế rủi ro lãi suất và khe hở lãi suất.
3. Nghiên cứu và tìm giải pháp cho mối quan hệ rủi ro giữa rủi ro tín dụng, rủi ro lãi suất, rủi ro tỷ giá …đến rủi ro thanh khoản để có chính sách đúng đắn và phòng ngừa đến mức tối đa những thiệt hại do yếu tố thanh khoản gây ra.
4. Luôn cập nhật và áp dụng các công cụ tài chính hiện đại để giảm thiểu rủi ro thanh khoản. Áp dụng công cụ Repo cho các khoản đầu tư là chứng khoán nợ, Future hay Forward để giảm thiểu những rủi ro về sự biến động lãi suất, SWAP để cơ cấu lại tàu sản nợ, tài sản có nhằm hạn chế tác động của rủi ro lãi suất, rủi ro kỳ hạn.
5. Cần thiết phải xem Quản trị rủi ro thanh khoản là một ưu tiên hàng đầu trong hoạt động kinh doanh của Ngân hàng bằng cách nâng cao năng lực quản trị của ban điều hành, nâng cao năng lực hoạch địch và dự báo để có kế hoạch chủ động đối phó kịp thời.
Đối với Ngân hàng Nhà nước
1. Thông qua các công cụ điều hành chính sách tiền tệ như nghiệp vụ thị trường mở, liên Ngân hàng, chiết khấu, tái cấp vốn … để hỗ trợ thanh khoản cho các Ngân hàng thương mại.
2. Cần thiết thanh tra, giám sát chặt chẽ và liên tục để đảm bảo tính an toàn thanh khoản của hệ thống.
Thay lời kết, tác giả xin mượn lời tham luận của Ông Nguyễn Đức Hưởng - – Tổng Giám đốc Ngân hàng Liên Việt tại một Hội nghị Ngân hàng gần đây: “Thanh khoản là cái ngọn, hoạt động của các NHTM là cái gốc. Cái gốc cơ bản ngoài các chỉ tiêu kinh tế liên quan đến tài sản nợ - tài sản có của các NHTM, rủi ro từ đạo đức nghề nghiệp của cán bộ nhân viên ngân hàng…vẫn tập trung ở 4 yếu tố sống còn liên quan đến sự tồn tại phát triển và cạnh tranh hội nhập của bất cứ một NHTM nào, đó là: Quy mô tổng tài sản, hiện đại hóa, nguồn nhân lực và quản trị chiến lược theo chuẩn mực quốc tế”, “ Hiệu quả quản trị rủi ro thanh khoản không chỉ dừng ở thanh khoản mà có quan hệ mật thiết với tất cả hoạt động của từng NHTM, của hệ thống NHTM, của hệ thống định chế tài chính và liên quan đến cả cơ chế vĩ mô….nhưng trước hết, bản thân NHTM phải làm tốt”.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét